← Uɣal ɣer Ṣṣeḥra

Aman, lebni, ccfawat d tmusni yeddren — ⴰⵎⴰⵏ, ⵍⴻⴱⵏⵉ, ⵛⵛⴼⴰⵡⴰⵜ ⴷ ⵜⵎⵓⵙⵏⵉ ⵢⴻⴷⴷⵔⴻⵏ

Idles n tiwaḥtin d tgemmi n tneẓroftⵉⴷⵍⴻⵙ ⵏ ⵜⵉⵡⴰⵃⵜⵉⵏ ⴷ ⵜⴳⴻⵎⵎⵉ ⵏ ⵜⵏⴻⵥⵔⵓⴼⵜ

Tagemmi n Ṣṣeḥra tettidir deg tibḥirin i mazal xeddmen medden, deg yiɣerman i mazal zedɣen, deg uẓawan, ṣṣenɛa n ufus d tẓuri ɣef yiẓra, akken tettban daɣen deg yidgan n ugama yettwassnen. Issin amgired gar tarrayin-is n useqdec n waman, akked umgired gar tmettiwin-is; gzu d acu i yettwaḥerzen s tidet mi ara tettwaɛqel tgemmi, yerna err tirza-k d tamlilit ibedden ɣef tmusni ugar.

Tunuɣin ɣef yiẓra deg Tanzumaytak, Tassili n Ajjer
Tunuɣin ɣef yiẓra deg Tanzumaytak, Tassili n Ajjer © IssamBarhoumi · CC BY-SA 4.0
Amgired deg wamanBeṭṭu n waman d tergwin n foggara ur bnin ara ɣef yiwet n tikti d yiɣẓan n ghout i yettaǧǧan iẓuran ad awḍen ɣer waman ddaw wakal
Tiseddi n wadegAjerred n UNESCO n tmusni n foggara yeɛna Touat d Tidikelt
Ansayen yeddrenAhellil yeqqen ɣer tudert n tmetti n Gourara; tagemmi mačči d lɛehd belli ad ak-d-awin Ahellil
Amek ara tili tirzaGzu s unekcum iɣef msefhamen medden n wadeg, s tsiregt-nsen d twalin s lwelha

Urtu n tzdayin mačči d amkan kan n ugama ideg yettaf umdan lehna deg tneẓroft ara nɣil d tilemt. D agmuḍ daɣen n tmusni, n yifran d uxeddim ur neḥbis ara. Aɣrem i wumi zzin leḥyuḍ n uḥraz yeskan-d assaɣen gar twaculin d tmetti; tezmer tezlit ad tawi tutlayt d ccfawat; tezmer tugna yettwarun ɣef uẓru ad d-tessekfel udem n tmurt yemgaraden ɣef win i as-d-yezzin ass-a. Ma tefhmeḍ assaɣen-a, ad yernu usikel-ik deg Ṣṣeḥra azal d unamek, yerna ad k-d-yesmekti belli tagemmi d ayla n yimdanen i wumi tudert ur tettwaḥṣar ara deg ubrid n tirza n unebgi.

01

Bdu s yimugarad, mačči s yiwen n yidles n tneẓroftⴱⴷⵓ ⵙ ⵢⵉⵎⵓⴳⴰⵔⴰⴷ, ⵎⴰⵞⵞⵉ ⵙ ⵢⵉⵡⴻⵏ ⵏ ⵢⵉⴷⵍⴻⵙ ⵏ ⵜⵏⴻⵥⵔⵓⴼⵜ

Idgan i d-yettwabedren deg ugraw-a n yisental llan akk deg Ṣṣeḥra, maca ur sɛin ara akk yiwen n umezruy neɣ yiwen n wudem n tudert. Ahellil n Gourara, tagemmi n yiɣerman n Yibaḍiyen deg M’Zab, tudert n Kel Ajjer deg Djanet d tmusni n tfellaḥt deg Souf d isental yemgaraden. Assaɣ gar-asen yezmer ad d-yessegzi aṭas; maca ma ten-terriḍ d yiwet n tḥekayt tamatut ɣef yimdanen n tneẓroft, ad teffreḍ ayen i tezmer tirza ad ak-t-id-tesselmed s tidet.

Akken daɣen i yella lḥal i udem n tmurt. Talɣiwin n uẓru n yijdi, tamurt n yidurar, yiri n tɣaltin n yijdi d yidgan yeɣzan ideg xeddmen tibḥirin, yal yiwen yesra asegzi yemgaraden. Bdu s wayen yellan, mačči s tugna i tettraǧuḍ ad tafeḍ: amek i yemmug wakal, anda i xeddmen tfellaḥt, amek i tteddu medden gar uxxam d uxeddim? Amnir yelhan ad k-iɛiwen ad teqqneḍ ayen twalaḍ ɣer wawalen d tmusni n yimdanen n wadeg, war ma yemḥu amgired gar yidgan iqerben neɣ gar wayen i d-yettales yal yiwen.

02

Wid i yettḥasaben lqis n waman ttekin daɣen deg tgemmi n foggaraⵡⵉⴷ ⵉ ⵢⴻⵜⵜⵃⴰⵙⴰⴱⴻⵏ ⵍⵇⵉⵙ ⵏ ⵡⴰⵎⴰⵏ ⵜⵜⴻⴽⵉⵏ ⴷⴰⵖⴻⵏ ⴷⴻⴳ ⵜⴳⴻⵎⵎⵉ ⵏ ⴼⵓⴳⴳⴰⵔⴰ

Ajerred n UNESCO deg tebdart n tgemmi tadelsant ur nettwaṭṭaf ara s ufus yeɛna tamusni d tzemmar n wid i yettḥasaben lqis n waman n foggara deg Touat d Tidikelt. Ayen iɣef ibedd mačči d targa taqdimt kan neɣ d lebni icebḥen n beṭṭu n waman. Wid i yettḥasaben lqis n waman sḥasaben imuren, seḥbibiren ɣef wallalen n beṭṭu yesɛan udem n umceḍ, yerna ttɛawanen deg uwelleh n waman. Xeddmen deg unagraw ideg ttekin daɣen imawlan n wayla, ixeddamen d wid iṭṭfen leḥsab. Lebni d wallalen n unagraw-a, akked wamek i tuddest tmetti i ten-yessexdamen, yal yiwen yeḥwaǧ wayeḍ.

Amgired-a ibeddel amek ara tqerbeḍ ɣer tirza yeqqnen ɣer waman. Steqsi amek i fehmen beṭṭu-nsen, anwa i yesɛan tamusni ilaqen i wakken ad yettwaḥrez, mačči anda kan i tebda terga. Asegzi-a yettaǧǧa-k daɣen ad tḍeggreḍ tuccḍa yeqqnen ɣer wadeg: ajerred-a ur yerri ara Timimoun neɣ akk foggara n Gourara d idgan n UNESCO. Seqdec-it i wakken ad tefhmeḍ tamusni-a s timmad-is, war ma tesswesɛeḍ tilisa-s ɣer yal anagraw n waman n twaḥt i d-temlaleḍ.

03

Ghout yettqerrib iẓuran ɣer waman ddaw wakalⴳⵀⵓⵓⵜ ⵢⴻⵜⵜⵇⴻⵔⵔⵉⴱ ⵉⵥⵓⵔⴰⵏ ⵖⴻⵔ ⵡⴰⵎⴰⵏ ⴷⴷⴰⵡ ⵡⴰⴽⴰⵍ

Ghout n Souf, akken i t-xeddmen seg zik, ibedd ɣef tikti yemgaraden. FAO tessegzay-d idgan i yettwaɣzan akken iẓuran n tzdayin ad awḍen ɣer waman iqerben yellan ddaw wakal, deg umkan n uɛiwel ɣef ussali n waman-nni s lpunpat ɣer tibḥirt yellan ɣef wudem n wakal. Ifellaḥen seqdacen tamusni-nsen ɣef waḍu deg usuddes d uḥraz n wurtu; xeddmen aḥraz seg yiferrawen n tzdayin i uḥbas n waḍu, yerna tekkasen ijdi tikelt deffir tayeḍ. Ihi, amkan-a yeɣzan d amkan n tfellaḥt, yerna d ccahada ɣef wamek i fehmen medden tawennaḍt-nsen.

Tizdayin zemrent ad ilint d aswir unnig n unagraw n tfellaḥt ideg llan daɣen yisekla n lfakya d lxeḍra. Maca ur ilaq ara ad d-nerr aya d tugna n lɣella i d-yettasen war lɛetab: FAO temmal-d belli asufeɣ n waman n ddaw wakal s lpunpat d uguren deg usuffeɣ n waman izaden llan gar wayen i t-ihudden. Ssegzi ghout d anagraw n tfellaḥt yeddren, i as-tefka FAO azal deg wahil-is n yinagrawen n tgemmi n tfellaḥt yesɛan azal ameqqran deg umaḍal, mačči d lmeɛlem n Tgemmi n Umaḍal n UNESCO, neɣ d tamudemt i seqdacen s yiwen n wudem deg Ṣṣeḥra meṛṛa.

Tizdayin deg uɣuṭ n Suf
Tizdayin deg uɣuṭ n Suf © Abd assamia deghoum · CC BY-SA 4.0
04

Deg M’Zab, lebni yettɛedday tilisa n leḥyuḍⴷⴻⴳ ⵎ’ⵣⴰⴱ, ⵍⴻⴱⵏⵉ ⵢⴻⵜⵜⵄⴻⴷⴷⴰⵢ ⵜⵉⵍⵉⵙⴰ ⵏ ⵍⴻⵃⵢⵓⴹ

Semmus n yiɣerman imezrayen n Teɣzut n M’Zab d El Atteuf, Bounoura, Melika, Ghardaia d Beni Isguen. UNESCO teqqen lebni-nsen ɣer tudert n tmetti tibaḍit, ɣer uḥraz n tudert tusligt n twaculin d wamek i yemṣada lebni d twennaḍt. Asegzi-s ɣef tmezgidiwin, ixxamen i asent-d-yezzin d leḥyuḍ iḥerzen iɣerman yettak i unebgi abrid akken ad yegzu talɣa s wayen iɣef tettwaseqdac, mačči ad iwali iɣerman d asemlil kan n talɣiwin icebḥen.

Tamurt n tgemmi-a teṭṭef daɣen timeqbarin, igran n tzdayin d yidgan n tnezduɣt n unebdu yeqqnen ɣur-sen, akked ulqaḍ d beṭṭu n waman. Ihi, tikli deg yiberdan n uɣrem d aḥric kan n wayen yellan. Anda i iwulem ad ternuḍ tirza-nniḍen, wali amek i ttwaqqnen yidgan yettwabnan d wid yettwakerzen. Ugar n wayen-nniḍen, eǧǧ azal i fkan i uḥraz n tudert tusligt n twaculin ad iwelleh tikli-k: tawwurt, yiri n ssṭeḥ neɣ azniq yeqqimen di lehna ur d-yemmal ara iman-is belli yal yiwen yettwaɛreḍ ad yekcem, imi kan yella deg wadeg yettwassnen s tgemmi-s.

05

Taẓuri ɣef yiẓra d anagi, mačči d taḥkayt yesɛan tiririyin akkⵜⴰⵥⵓⵔⵉ ⵖⴻⴼ ⵢⵉⵥⵔⴰ ⴷ ⴰⵏⴰⴳⵉ, ⵎⴰⵞⵞⵉ ⴷ ⵜⴰⵃⴽⴰⵢⵜ ⵢⴻⵙⵄⴰⵏ ⵜⵉⵔⵉⵔⵉⵢⵉⵏ ⴰⴽⴽ

Tassili n’Ajjer yesdukkel amezruy n yiẓra d wakal akked win n yidles. UNESCO tessegzay-d talɣiwin n uẓru n yijdi i yečča uḥukku, akked tugniwin yettwarun d tid yettwanaqcen ɣef yiẓra i d-yemmalen ibeddilen deg tegnawt ɣef teɣzi n wakud, deg yiɣersiwen d tudert n umdan. Tugniwin i d-yeskanen axeddim n yimeksawen d yiɣersiwen iḥwaǧen aman ttakent-d tamuɣli ɣer twennaḍin yemgaraden ɣef tin n wass-a. D ta i d ssebba yesɛan azal ugar i tirza, wala tikti n unadi ɣef tmurt ur tt-nnulen medden, i tellan berra n umezruy.

Wali d acu i k-teǧǧa tugna ad d-tiniḍ s tidet, d acu i mazal d asegzi ur nettwaṯbet ara. Ma ɛeqleḍ aɣersiw, aya ur yessegzi ara iman-is yal tugna neɣ yal aḥerrek yeqqnen ɣur-s. Suter seg yimniren ad ferqen gar wayen nettwassen s ttbut ɣef tugna d tegnatin-is, ayen i d-ttalsen medden n wadeg d wayen ur nettwassen ara s ttbut. Ḥrez ayen i d-yettaken ccahada s tuǧǧa n wudmawen n yiẓra war ma tḥuzaḍ-ten: ur sen-ttara ara aman i wakken ad ǧehden yiniten, ur tɛeddi ara ɣef yizirigen n tugniwin akken ad ten-tɛawdeḍ, ur tettke ara fell-asen i tuṭṭfa n tewlaft, ur tjemmeɛ ara tiɣawsiwin yellan ɣur-sen. Aḥraz n wudem n uẓru yesɛan tugniwin yeḥwaǧ daɣen aḥraz n wayen i as-d-yezzin, mačči n tugniwin i d-yettbanen ugar kan.

06

Eǧǧ i medden ass-a, mačči tagemmi kanⴻⴵⴵ ⵉ ⵎⴻⴷⴷⴻⵏ ⴰⵙⵙ-ⴰ, ⵎⴰⵞⵞⵉ ⵜⴰⴳⴻⵎⵎⵉ ⴽⴰⵏ

Tira ɣef tgemmi tesseqdac aṭas talɣa n yizri alamma tessruḥ seg wallen wid mazal dderren. Win yezedɣen deg temdint n twaḥt, amnir Amaheɣ, tawacult tibaḍit neɣ afellaḥ iḥerzen ghout sɛan daɣen axeddim n tura, ayen ḥemmlen d wayen ttextirin. Llebsa, tutlayt neɣ axeddim ur zmiren ara ad sselmden i unebgi yal taɣawsa ɣef tmagit n umdan, yerna ur ilaq ara ad nettraǧu seg yiwen n umdan ad yemmeslay s yisem n tmetti meṛṛa.

Nadi ad tefhmeḍ ayen yettkemmil d wayen yettbeddilen, i sin. Lebni yettwaṣeggem neɣ allal i beddlen akken ad iwulem aseqdec-is yezmer ad d-yesken lǧehd i xeddmen medden akken ayen sɛan ad yeqqim yenfeɛ, mačči belli iruḥ-as leṣl-is. Steqsi isteqsiyen i yettaǧǧan amdan ad d-yerr s wudem-is, qbel daɣen belli ayen d uslig yezmer ad yeqqim d uslig. Tamlilit yesɛan anamek ur tbedd ara aṭas ɣef unekcum ɣer uxxam neɣ ɣef twalin n temlilit n lɛada; tbedd ugar ɣef tuǧǧa i win i k-yessuqeblen ad yextir ayen i yebɣa ad t-id-ibḍu yid-k.

07

Ahellil d ansay n tmetti, mačči d ṣṣut n deffir kanⴰⵀⴻⵍⵍⵉⵍ ⴷ ⴰⵏⵙⴰⵢ ⵏ ⵜⵎⴻⵜⵜⵉ, ⵎⴰⵞⵞⵉ ⴷ ⵚⵚⵓⵜ ⵏ ⴷⴻⴼⴼⵉⵔ ⴽⴰⵏ

Ahellil, yeqqnen ɣer tmettiwin tizenatiyin n Gourara, yesdukkel tamedyazt, ccna s waṭas n taɣectin yetteddun akken, aẓawan d cḍeḥ. UNESCO tessegzay-d acennay d win i d-yettawin aẓawan s ujewwaq, akked ugraw n yicennayen ibedden akken deg twinest i tettḥerriken. Ansay-a d win n tegnatin ideg temlili tmetti, yerna yeqqen ɣer tutlayt, amezruy n ugraw d tudert n twaḥt. Ma tessneḍ assaɣen-a, ad ibeddel wamek ara tesleḍ: assaɣen gar yimdanen d aḥric n tẓuri-nni.

UNESCO temmal-d daɣen uguren i yettḥazen attekki d usiweḍ n tmusni ɣer tsuta d-iteddun, ladɣa mi ara nqesent tegnatin n ccna, neɣ mi ara fernen medden ad sḥessen i yikalasen deg umkan n uttekki s yiman-nsen. Ma tella tegnit iwulmen akken ad tesleḍ i Ahellil srid sɣur wid i t-id-yettawin, qader amkan-is d ccṛuḍ n wid i d-yettawin ccna, aẓawan d cḍeḥ. Steqsi uqbel ad teskelseḍ, ferreq gar usemḥessis d tsiregt n usizreg, yerna ur suter ara ad tuɣal tegnit n ddin neɣ n twacult d ahil i yinebgawen. Aklas yezmer ad k-yessissen ṣṣut, maca ur yezmir ara ad yeṭṭef amkan n wayen xeddmen medden akken ansay-a ad yeqqim yedder.

08

Steqsi ɣef ṣṣenɛa, aseqdec d uṣeggemⵙⵜⴻⵇⵙⵉ ⵖⴻⴼ ⵚⵚⴻⵏⵄⴰ, ⴰⵙⴻⵇⴷⴻⵛ ⴷ ⵓⵚⴻⴳⴳⴻⵎ

Ṣṣenɛa n ufus tettawi ugar n lwelha mi ara nefhem taɣawsa d agmuḍ n yifran i yexdem win i tt-yesnulfan. Steqsi anwa i tt-ixedmen, d acu n tɣawsiwin i yesseqdec deg ṣṣenɛa-s, acḥal n wakud i ttawi yal aḥric n uxeddim-is, d wacu iɣef tettwahegga. Ma temlaleḍ tiɣawsiwin yettemcabin deg yidgan yemgaraden, ur ḥesseb ara belli akk ttwaṣenɛent deg yidgan ideg tent-twalaḍ. Ttǧara daɣen d aḥric n tudert n yal ass; tamusni n tidett ɣef wanda i d-tekka tɣawsa tenfeɛ ugar n yisem i as-fkan akken kan ad k-iserreḥ.

Wali amek tettwaxdem taggara n tɣawsa, amek ttwaqqnen yiḥricen-is, amek i yella wudem-is mi ara tt-tḥuzaḍ d wamek i tezmer ad tettwaṣeggem, deg umkan n uɛiwel ɣef tḥekayt ɣezzifen ɣef unamek n yiwen n uzamul. Xelleṣ s lḥeqq axeddim d uskan n ṣṣenɛa iɣef temsefhamem, suter daɣen tasiregt uqbel ad teskelseḍ s uvidyu tarrayt n uxeddim. Baɛed ɣef tɣawsiwin d yiḥricen-nsent i d-yeqqimen deg yidgan n umezruy aqdim, neɣ ɣef yal taɣawsa i d-qqaren tettwakkes-d seg wadeg yettwaḥerzen. Ma d-yenna yiwen belli taɣawsa d taqdimt war ttbut, aya ilaq ad k-yerr ad tḥadreḍ, mačči ad ak-yernu lebɣi ad tt-tawiḍ d asekti n tirza-k.

09

Eǧǧ učči ad yessegzi amkan, war ma d-tesnulfaḍ yiwen n wansay n usewwi i Ṣṣeḥra meṛṛaⴻⴵⴵ ⵓⵞⵞⵉ ⴰⴷ ⵢⴻⵙⵙⴻⴳⵣⵉ ⴰⵎⴽⴰⵏ, ⵡⴰⵔ ⵎⴰ ⴷ-ⵜⴻⵙⵏⵓⵍⴼⴰⴹ ⵢⵉⵡⴻⵏ ⵏ ⵡⴰⵏⵙⴰⵢ ⵏ ⵓⵙⴻⵡⵡⵉ ⵉ ⵚⵚⴻⵃⵔⴰ ⵎⴻⵕⵕⴰ

Assaɣ gar tfellaḥt n tiwaḥtin d wučči yettban s waṭas deg Souf, anda FAO tessegzay-d tizdayin akked yimɣan-nniḍen yettwakerzen, d tmusni n uḥraz n ttmer d wamek i t-heggin i wučči d useqdec. Deg yidgan-nniḍen, ayen iɣef tezmer ad teɛiwleḍ ugar i tazwara d učči i ak-d-fkan s tidet. Steqsi ɣef wayen i sseqdacen deg-s, amek i t-heggin d wanda i d-tekka lɣella, deg umkan n uḥsab belli yal lmakla tebna ɣef yiwet n tarrayt ur nettbeddil ara, i cerken medden deg Ṣṣeḥra meṛṛa.

Tirza ɣer ssuq tezmer ad k-tɛiwen ad tferqeḍ gar wayen i d-yemɣin deg temnaḍt i wučči d sselɛa i d-yewwin ubrid n ttǧara. Ayen yellan, ayen tḥemmel twacult d tegnit n wučči, akk sɛan azal. Ssegzi-d uqbel tirza anwa učči i ak-d-yettawin lḥessasiya d wayen i teḥwaǧeḍ deg wučči, eǧǧ daɣen win i k-yessuqeblen ad d-yini ma yella ur yezmir ara ad yerr i kra n tuttra-k. Ma ɛerḍen-k ad tjeṛṛbeḍ učči, aya mačči d tasiregt ad tkecmeḍ ɣer texxamt n usewwi, ad teṭṭfeḍ tawlaft n ṭṭabla n twacult neɣ ad tessuffɣeḍ tarrayt n usewwi n yiwen war ma testeqsaḍ-t.

10

Err aɛqal n tgemmi d ssebba n uḥader, mačči d azref n unekcumⴻⵔⵔ ⴰⵄⵇⴰⵍ ⵏ ⵜⴳⴻⵎⵎⵉ ⴷ ⵙⵙⴻⴱⴱⴰ ⵏ ⵓⵃⴰⴷⴻⵔ, ⵎⴰⵞⵞⵉ ⴷ ⴰⵣⵔⴻⴼ ⵏ ⵓⵏⴻⴽⵛⵓⵎ

Tagemmi n Umaḍal, tagemmi tadelsant ur nettwaṭṭaf ara s ufus d tgemmi n tfellaḥt, yal yiwet tettak azal i wanaw yemgaraden n tgemmi. Ulac yiwet deg-sent i d tikit n yal anekcum, neɣ d lɛehd ɣef yisragen n ulday, neɣ d ttbut belli amkan iwulem i yal anebgi. Selken tiwtilin n tirza deg wadeg, xelleṣ wid yesɛan tamusni iwulmen i wayen tebɣiḍ ad tefhmeḍ, yerna qbel belli ula d tirza yesɛan tilisa tezmer ad k-tesselmed. Ad twaliḍ amkan seg berra s usegzi yelhan yezmer ad yili yesɛa leqder ugar, yenfeɛ ugar, wala anekcum i d-tewwiḍ s leḥḥu ɣef medden.

Welleh anadi-k ɣer wayen yettaǧǧan amkan ad ikemmel tudert-is: asiweḍ n tmusni, aḥraz d uṣeggem, axeddim yesɛan anamek d yifran i xeddmen yimdanen i t-iɛnan. Ur tḥaz ara lebni d wallalen n waman neɣ tibḥirin, eǧǧ taẓuri n yiẓra d tiɣawsiwin i d-yeqqimen seg umezruy aqdim deg yidgan-nsent, yerna awi yid-k iḍumman-ik. Iswi mačči ad tuɣaleḍ s usegzi n Ṣṣeḥra meṛṛa, maca ad tissineḍ ad tferqeḍ ugar gar wayen yemgaraden, ad tesɛuḍ isteqsiyen yelhan ugar, yerna ad d-talseḍ s wudem iṣeḥḥan ugar ɣef yidgan i k-yessuqeblen.

Iɣbula d tɣuri-nniḍen

Imniren-a bnan ɣef yiglamen n tgemmi n UNESCO d FAO i nesenqed, isallen n tmeẓriwt n temnaḍin n Lezzayer, kra kan n yiɣbula-nniḍen n trakalt d yiwellihen unsiben n yinigen. Iɣbula-a ttaken-d asatal, mačči d isragen n ulday n wakud-a, neɣ d asentem n tilin n usiweḍ neɣ n tsiregt n unig. Senqed tikelt-nniḍen ayen yettwaheyyan akked wid yesɛan adabu ɣef waya d win i tferneḍ ad d-yesuddes anig-ik.

Iɣbula yettwasenqden

Ismawen n wid yessufɣen tiwlafin

Tugniwin ttwameẓẓyent, ttwabeddlent ɣer WebP; askan yezmer ad d-yesken aḥric kan. Ales n useqdec yeqqen ɣer turagt i d-yettwabedren.

Uɣal d asawen ↑