ALG DZ · Tamurt i waṭas n yinigen

Dzayer, ugar n yiwen n yinigⴷⵣⴰⵢⴻⵔ, ⵓⴳⴰⵔ ⵏ ⵢⵉⵡⴻⵏ ⵏ ⵢⵉⵏⵉⴳ

Tiṣebḥiyin ɣef yiri n Yilel Agrakal. Iberdan n yidurar. Sahara almi d anda tewweḍ tmuɣli. — ⵜⵉⵚⴻⴱⵃⵉⵢⵉⵏ ⵖⴻⴼ ⵢⵉⵔⵉ ⵏ ⵢⵉⵍⴻⵍ ⴰⴳⵔⴰⴽⴰⵍ. ⵉⴱⴻⵔⴷⴰⵏ ⵏ ⵢⵉⴷⵓⵔⴰⵔ. ⵙⴰⵀⴰⵔⴰ ⴰⵍⵎⵉ ⴷ ⴰⵏⴷⴰ ⵜⴻⵡⵡⴻⴹ ⵜⵎⵓⵖⵍⵉ.

Bdu s wayen tebɣiḍ ad tɛiceḍ deg Dzayer. Aqqim awezlan deg temdint, inig gar yidgan n tgemmi mazal tettidir, kra n wussan ɣef yiri n yilel neɣ deg yiwen n usis, yal yiwen yesɛa rruḥ-is d wakud-is. Fren tamnaḍt, efk-as akud, eǧǧ ula d yidgan yellan gar yidgan yettwasnen ad ilin d aḥric n yinig.

Lebni d udem n ubrid deg Lezzayer
Lezzayerⵍⴻⵣⵣⴰⵢⴻⵔ Tamanaɣt · Ilel Agrakal

01 / Idgan ara tissineḍ — ⵉⴷⴳⴰⵏ ⴰⵔⴰ ⵜⵉⵙⵙⵉⵏⴻⴹ

Fren amkan, mačči d tabdart ara tkemmleḍⴼⵔⴻⵏ ⴰⵎⴽⴰⵏ, ⵎⴰⵞⵞⵉ ⴷ ⵜⴰⴱⴷⴰⵔⵜ ⴰⵔⴰ ⵜⴽⴻⵎⵎⵍⴻⴹ

Deg Dzayer, afran n kra n yidgan s leɛqel ad k-yefk ugar deg yinig. Lezzayer tetteldi ɣer Yilel Agrakal; Qsenṭina tettawi tamuɣli ɣer ugudu ɛmiq; Tlemsan tettɛerreḍ-ik ad twaliḍ s leɛqel ifragen, iberdan d yidgan-is n umezruy. Beṛṛa n temdinin, Tamurt n Leqbayel tesdukkel tudrin n yidurar d yiri n yilel yesɛan udmawen icebḥen, ma d Sahara tesɛa udmawen n wakal d tarrayin n tudert yemgaraden aṭas.

Bdu s wayen tebɣiḍ ad tɛiceḍ d wakud i tesɛiḍ s tidet. Bnu inig-ik ɣef yiwen n umkan n uqqim neɣ ɣef kra n yidgan anda ara tenseḍ, yiwen deffir wayeḍ. Amkan i d-yettbanen d aqerban ɣef tkarḍa n tmurt yezmer ad yesra inig aɣezfan. Inig n Sahara yesra asewjed-is iman-is, mačči d ass ilelli ara ternuḍ ɣer taggara n yinig n ugafa.

02 / Idgan ara tissineḍ — ⵉⴷⴳⴰⵏ ⴰⵔⴰ ⵜⵉⵙⵙⵉⵏⴻⴹ

Idgan ara tissineḍⵉⴷⴳⴰⵏ ⴰⵔⴰ ⵜⵉⵙⵙⵉⵏⴻⴹ

Tamanaɣt · Ilel Agrakal

Lezzayerⵍⴻⵣⵣⴰⵢⴻⵔ

Asissen amezwaru n Dzayer s yiri n yilel n temanaɣt, leḥwami-s ɣef tsawenin d yiberdan iḍeyqen n Lqaṣba. Ddu s leɛqel deg tirza taɣezfant ɣer yidgan n tgemmi, syin efk akud i leǧnan, isalayen neɣ lqahwa seg wanda ara twaliḍ tamdint; abeddel n taɛellayt d aḥric seg wayen ara tɛiceḍ.

  • Lqaṣba d yiberdan n umezruy
  • Yiri n yilel d tmuɣliwin ɣef temdint
  • Leǧnan d tegrummiwin tidelsanin

Fren-itt i uqqim amezwaru deg temdint s wussan yemgaraden. Ssewjed tirza ɣer Tipaza iman-is, ur tt-ternu ara ɣer wass yemmuren yakan deg Lezzayer.

Issin

Amalu n Dzayer · Tamdint d yilel

Waḥranⵡⴰⵃⵔⴰⵏ

Waḥran tesdukkel taḥerkit n temdint, timmuɣliwin ɣef yiri n yilel d yiɣallen i d-yezzin i Santa Cruz. Efk i tlemmast n temdint d yidgan ɛlayen n tmuɣli aḥric-nsen n wass; ad twaliḍ lxlij seg ufella mačči kifkif akked tikli deg yiberdan ddaw-as.

  • Lebni n tlemmast n temdint
  • Idgan n tmuɣli n Santa Cruz
  • Rruḥ n yiri n yilel

Fren-itt d amkan n uqqim deg temdint i yinig deg umalu. Ma terniḍ Tlemsan, efk i ubrid ɣur-s d temdint tis snat aḥric s timmad-is deg yinig, mačči d adewwer s zerreb.

Issin

Asammar n Dzayer · Agudu d tqenṭrin

Qsenṭinaⵇⵙⴻⵏⵟⵉⵏⴰ

Dagi, talɣa n wakal i yefkan talɣa i temdint. Tiqenṭrin zeggrent agudu n Rmel, iberdan ttaǧǧan-d timmuɣliwin ur tettṛaǧuḍ ara, ma d iḥricen iqburen n temdint ssuturen ad ten-tissineḍ s tikli. Eǧǧ akud gar yidgan n umezruy akken ad tfehmeḍ amek tebna temdint ɣef uẓru-s.

  • Agudu n Rmel
  • Tiqenṭrin d yidgan n tmuɣli
  • Tikli deg temdint taqburt

Fren-itt i wudem-is n temdint ur nettwali ara yal ass d tgemmi-s. Ma tssewjadeḍ i win i yuɛren ad iddu, senqed tisawenin d ubrid n tikli ɣer umkan s telqayt.

Issin

Yiri n yilel n ugafa-asammar · Amezruy d yilel

Ɛennabaⵄⴻⵏⵏⴰⴱⴰ

D tamdint n yiri n yilel anda tzemreḍ ad tesdukkleḍ aqqim ɣer yilel d tirza ɣer wadeg aqbur n Hippon d tewrirt n Ugustin Amqeddes. Udem n wakal n Idduɣ irennu-as taɣara-nniḍen, maca taɣaẓut, tirza ɣer yidgan n tesenzikt d tuffɣa ɣer yidurar sran yal yiwen asewjed yemgaraden.

  • Yiri n yilel d lxlij
  • Ayen d-yeqqimen seg yibniyen iqburen n Hippon
  • Tawrirt n Ugustin Amqeddes

Fren-itt ma tebɣiḍ ilel d umezruy deg yiwen n uqqim deg temnaḍt. Fren tuffɣiwin i k-yehwan uqbel ad tferneḍ amkan n uqqim d wallal n usiweḍ.

Issin

Tigemmi n umalu · Lebni

Tlemsanⵜⵍⴻⵎⵙⴰⵏ

Tlemsan tettawi-k gar telqayt n lebni d later n talliyin yemgaraden n yiwen n umkan adelsan aqbur. Lǧameɛ Ameqqran, agraw n yibniyen n Sidi Bu Medyen d Menṣura llan deg twennaḍin yemgaraden: eǧǧ akud akken ad truḥeḍ seg yiwen ɣer wayeḍ, ad twaliḍ ula d ayen yellan deffir wudem n lebni i yettwasawren aṭas.

  • Talemmast taqburt n temdint
  • Sidi Bu Medyen
  • Menṣura

Fren-itt i uqqim n usissen n tgemmi s leɛqel. Azal n umezruy n yiwen n lebni n ddin ur d-yemmal ara belli ttwaseṛṛḥen yimesnubiyen ad kecmen; steqsi ɣef leɛwayed n umkan, qader taẓallit.

Issin

Idurar · Tudrin · Yiri n yilel

Tamurt n Leqbayelⵜⴰⵎⵓⵔⵜ ⵏ ⵍⴻⵇⴱⴰⵢⴻⵍ

Tamurt n Leqbayel d tamnaḍt, mačči d yiwen n ubedd. Yiri n yilel n Bgayet d yidurar i d-yezzin i Ǧerǧer ssuturen imukan n uqqim yemgaraden d wussan yemgaraden. Fren gar uqqim ɣef yiri n yilel s kra n tuffɣiwin yettwafernen d yinig i yidurar, deg umkan ad teɛahdeḍ iman-ik ad twaliḍ tamnaḍt meṛṛa deg yiwet n tikelt.

  • Bgayet d udmawen n yiri n yilel-is
  • Udmawen n yidurar n Ǧerǧer
  • Tudert n tudrin d ṣṣenɛa n temnaḍt

Fren-itt i udmawen n wakal d usissen n temnaḍt s leɛqel. Ssemsawi tikli d yimiren n useggas, talɣa n wakal d yiwellihen n imezdaɣ; abrid yesɛan tamuɣli icebḥen mačči yal tikelt d abrid n tikli deg ugama.

Issin

Isisas · Iɣallen n yijdi · Tiniri n yidurar

Saharaⵙⴰⵀⴰⵔⴰ

Sahara mačči d yiwen n wudem n wakal ideg yal amkan yezmer ad yuɣal d amḍiq n wayeḍ. Janet d Tassili, Tamanrasset d Ahaggar, Gurara i d-yezzin i Timimun, d Mẓab: yal yiwen yesra inig-is. Bdu s ufran n temnaḍt d wanaw n wayen tebɣiḍ ad tɛiceḍ, mačči s usemlili n yismawen yettwasnen meṛṛa.

  • Isisas d yigrawen n yemdanen yettidiren deg-sen
  • Aẓru n rmel d udmawen n yidurar
  • Inigen n Sahara s tmusni n yemdanen n temnaḍt

Fren-itt d inig iman-is. I ubrid i tferneḍ, senqed imir n useggas, asiweḍ, amnir, tisirag d wamek ara d-tuɣaleḍ.

Issin

Tasenzikt · Tigemmi yeddren

Idgan n umezruyⵉⴷⴳⴰⵏ ⵏ ⵓⵎⴻⵣⵔⵓⵢ

Tipaza, Ǧmila, Timgad d Lqaṣba mačči d udmawen n yiwet n tirza. Ayen d-yeqqimen seg yibniyen iqburen ɣef yiri n yilel, tamdint taqburt ɣef tsawent, tamdint taṛumant yettwasuddsen d uḥric n umezruy mazal deg-s imezdaɣ ssuturen tarrayin yemgaraden n tmuɣli. Fren idgan iwulmen tamnaḍt-ik, efk i yal yiwen akud i as-ilaqen ilmend n twennaḍt-is.

  • Udmawen n temdinin tiṛumanin
  • Tigemmi yuran deg tebdart n UNESCO
  • Iḥricen iqburen n temdint mazal deg-sen imezdaɣ

Fren yiwet neɣ snat n terziwin yesɛan azal, deg umkan ad tzerbeḍ gar wayen d-yeqqimen seg yibniyen n zik. Senqed anekcum n tura, tili d tegnatin n tikli, ur ttali ara akk ɣef wayen d-yeqqimen seg lebni iqburen i izemren ad yerreẓ.

Issin

03 / Issin anda llan yidgan — ⵉⵙⵙⵉⵏ ⴰⵏⴷⴰ ⵍⵍⴰⵏ ⵢⵉⴷⴳⴰⵏ

Fhem tiɣzi n yiberdan uqbel ad d-tesresḍ abrid-ikⴼⵀⴻⵎ ⵜⵉⵖⵣⵉ ⵏ ⵢⵉⴱⴻⵔⴷⴰⵏ ⵓⵇⴱⴻⵍ ⴰⴷ ⴷ-ⵜⴻⵙⵔⴻⵙⴹ ⴰⴱⵔⵉⴷ-ⵉⴽ

Amur ameqqran n temdinin yettwaskenen yella deg ugafa, maca aya ur tent-yettarra ara d yiwen n yinig awezlan ideg llan yidgan akk qriben. Seqdec tamuɣli n ugafa akken ad tserwseḍ imukan n uqqim, tin n tmurt meṛṛa akken ad tfehmeḍ acuɣer aḥric n Sahara yesra akud d usewjed iman-is.

Takarḍa-a d tin n usissen n yidgan, mačči d abrid ara tḍefreḍ s tkerrust. Idgan n ugafa ttwaskenen iman-nsen, akken leqrib-nsen ɣef tkarḍa n tmurt ur k-yettaǧǧa ara ad tettuḍ inig i ilaqen gar-asen. Tilisa n tkarḍa: Natural Earth, ayla azayez.

04 / Fren tamnaḍt — ⴼⵔⴻⵏ ⵜⴰⵎⵏⴰⴹⵜ

Fren tamnaḍtⴼⵔⴻⵏ ⵜⴰⵎⵏⴰⴹⵜ

Agafa n Dzayerⴰⴳⴰⴼⴰ ⵏ ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ

Bdu s temdinin n Yilel Agrakal, aḥric n yiri n yilel i tzemreḍ ad tissineḍ s wakud-ik, d kra n tuffɣiwin yettwafernen ɣer daxel n tmurt. Lezzayer tezmer ad tili d amkan agejdan n uqqim amezwaru, ma d Tamurt n Leqbayel tettawi inig ugar ɣer yidurar d udmawen n wakal n temnaḍt. Asammar d umalu i d-iteddun ddaw-a d aḥric daɣen n ugafa: d tamiwin n yinig, mačči d tilisa n tedbelt.

Tarrayt iwulmen: yiwen n umkan agejdan n uqqim, syin kra kan n tuffɣiwin yettwaswejden.

Issin

Anẓul n Dzayerⴰⵏⵥⵓⵍ ⵏ ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ

Fren tamnaḍt n unẓul uqbel ad tferneḍ ayen ara txedmeḍ. Aqqim deg usis, inig deg Tassili d ubrid n tniri n yidurar i d-yezzin i Ahaggar ur sɛin ara yiwet n tarrayt n unekcum d usewjed. Tiɣzi n yiberdan, aẓɣal d wallal n tuɣalin ilaq ad ilin deg wallaɣ-ik si tazwara n uɣawas.

Tarrayt iwulmen: yiwet n temnaḍt n Sahara i yeqqnen yidgan-is gar-asen, s usewjed yettwasentmen deg temnaḍt.

Issin

Asammar n Dzayerⴰⵙⴰⵎⵎⴰⵔ ⵏ ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ

Bnu inig ɣef wayen k-yehwan ugar: agudu d tgemmi n temdint n Qsenṭina, yiri n yilel n Ɛennaba, neɣ iberdan n usissen n wayen d-yeqqimen seg yibniyen n zik ɣer Ǧmila d Timgad. Ur ḥesseb ara belli yal amkan yettwasnen deg usammar yezmer ad yettwarzu deg yiwen n wass seg yiwen n usensu.

Tarrayt iwulmen: sdukkel tirziwin ɣer yal amkan n uqqim i ten-iwulmen yerna i ten-iqerben, eǧǧ akud i ubrid gar-asen.

Issin

Amalu n Dzayerⴰⵎⴰⵍⵓ ⵏ ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ

Waḥran d Tlemsan ttkemmilent gar-asent, mačči yiwet tezmer ad tuɣal d amḍiq n tayeḍ. Tamezwarut d tamdint n yiri n yilel yeččuren d tudert; tis snat tettɛerreḍ-ik ɣer uqqim i usissen n tgemmi. Rnu tuffɣa ɣer yiri n yilel kan ma twulem abrid d yimiren n useggas, mačči ad tesɣezfeḍ inig akken kan ad ternuḍ ibudden.

Tarrayt iwulmen: efk i yal tamdint i tferneḍ akud-is, s ubrid ibanen gar yiḥricen n yinig.

Issin

05 / Tiktiwin n yinig — ⵜⵉⴽⵜⵉⵡⵉⵏ ⵏ ⵢⵉⵏⵉⴳ

Kraḍ n tarrayin i usewjed n yinig deg ugafaⴽⵔⴰⴹ ⵏ ⵜⴰⵔⵔⴰⵢⵉⵏ ⵉ ⵓⵙⴻⵡⵊⴻⴷ ⵏ ⵢⵉⵏⵉⴳ ⴷⴻⴳ ⵓⴳⴰⴼⴰ

D tiktiwin n usewjed, mačči d inigen usnuben yettwaswejden neɣ d leɛhed n usiweḍ. Fren di tazwara imukan anda ara tenseḍ, syin ssemsawi amseḍfer n yidgan d wanda ara d-tawḍeḍ, ayen k-yehwan d yiberdan n usiweḍ i tesentmeḍ.

Seg kra n wussan almi d dduṛt

Asissen amezwaru deg Lezzayer d tama-sⴰⵙⵉⵙⵙⴻⵏ ⴰⵎⴻⵣⵡⴰⵔⵓ ⴷⴻⴳ ⵍⴻⵣⵣⴰⵢⴻⵔ ⴷ ⵜⴰⵎⴰ-ⵙ

Lezzayer · tirza iman-is ɣer Tipaza · aḥric n Leqbayel ma tebɣiḍ

Bdu s wussan yemgaraden deg temdint: Lqaṣba d yiberdan iqburen, syin yiri n yilel, leǧnan neɣ asalay i tferneḍ. Eǧǧ tirza ɣer Tipaza iman-is. Ma tesɛiḍ ugar n wakud, rnu aḥric ideg ara tenseḍ ɣer tama n Bgayet neɣ n yidurar, deg umkan ad tḥesbeḍ Tamurt n Leqbayel meṛṛa d aṛuḥ d tuɣalin s zerreb.

Sin yimukan n uqqim, yiwen n yinig deg temnaḍt

Snat n tmuɣliwin ɣef umaluⵙⵏⴰⵜ ⵏ ⵜⵎⵓⵖⵍⵉⵡⵉⵏ ⵖⴻⴼ ⵓⵎⴰⵍⵓ

Waḥran · Tlemsan

Efk i Waḥran akud deg yiberdan-is d yiɣallen nnig lxlij, syin beddel amkan n uqqim akken ad tissineḍ tigemmi n lebni n Tlemsan. Akka ur yettuɣal ara wass aɣezfan d asiweḍ kan deg tegti-s. Asɣezef n yinig ɣer yiri n yilel d afran ara tmuqleḍ, mačči d aḥric i ilaqen ad yili deg yal abrid.

Dduṛt neɣ ugar, ilmend n yiḥricen n yinig

Asammar, gar temdinin d udmawen n wakal n zikⴰⵙⴰⵎⵎⴰⵔ, ⴳⴰⵔ ⵜⴻⵎⴷⵉⵏⵉⵏ ⴷ ⵓⴷⵎⴰⵡⴻⵏ ⵏ ⵡⴰⴽⴰⵍ ⵏ ⵣⵉⴽ

Qsenṭina · kra n yidgan n tesenzikt yettwafernen · Ɛennaba ma tebɣiḍ

Bdu asissen n temdinin seg Qsenṭina. Ssewjed tirza ɣer Ǧmila s wallaɣ ɣer temnaḍt n Sṭif, tin n Timgad s wallaɣ ɣer Batna; senqed yal abrid gar yidgan, deg umkan ad d-tesresḍ adewwer i d-yettbanen ishel ɣef tkarḍa. Rnu Ɛennaba kan ma yella wakud i uqqim ɣef yiri n yilel d yinig ara d-iḍefren; ur ilaq ara ad tili deg yiwen n yinig yid-sen.

06 / Uqbel ad truḥeḍ — ⵓⵇⴱⴻⵍ ⴰⴷ ⵜⵔⵓⵃⴻⴹ

Eǧǧ akud i yinig s timmad-isⴻⴵⴵ ⴰⴽⵓⴷ ⵉ ⵢⵉⵏⵉⴳ ⵙ ⵜⵉⵎⵎⴰⴷ-ⵉⵙ

Aɣawas iwulmen yettaǧǧa akud i wayen n yal ass deg yinig: anadi n ubrid, učči, abeddel n umkan n uqqim d ubeddel n uɣawas mi tbeddel tegnawt neɣ tegnatin n unekcum.

Fren imir n useggas ilmend n wakal ara twaliḍⴼⵔⴻⵏ ⵉⵎⵉⵔ ⵏ ⵓⵙⴻⴳⴳⴰⵙ ⵉⵍⵎⴻⵏⴷ ⵏ ⵡⴰⴽⴰⵍ ⴰⵔⴰ ⵜⵡⴰⵍⵉⴹ

Tagnawt n yiri n yilel, tegnatin n yidurar d uẓɣal n Sahara ur ḍeffrent ara yiwen n uwitay n yinig. Senqed amek ara tili tegnawt deg yidgan d teɛellayin anda tebɣiḍ ad truḥeḍ. Deg yimiren yeḥman, ssewjed s leɛqel tikli deg yidgan ur nettwaɣummen ara; deg yidurar, steqsi ɣef tegnatin n tura, ur ttekkes ara isallen kan seg wamek ara tili tegnawt deg yiwet n temdint.

Senqed asiweḍ uqbel ad tesdukkleḍ tineqqiḍinⵙⴻⵏⵇⴻⴷ ⴰⵙⵉⵡⴻⴹ ⵓⵇⴱⴻⵍ ⴰⴷ ⵜⴻⵙⴷⵓⴽⴽⵍⴻⴹ ⵜⵉⵏⴻⵇⵇⵉⴹⵉⵏ

Ur bennu ara abrid yeččuren ɣef tmuɣli belli llan yisafagen, iṭranen neɣ ikiran gar temdinin. Sentem ayen ileḥḥun s tidet, laɣar neɣ anafag i iqedcen, asiweḍ ara d-iḍefren d tuɣalin. Eǧǧ akud n zyada mi ara d-tawḍeḍ neɣ ad truḥeḍ, ladɣa mi yeqqen uqqim n Sahara ɣer yinig-nniḍen.

Tigemmi d amkan n tudert daɣenⵜⵉⴳⴻⵎⵎⵉ ⴷ ⴰⵎⴽⴰⵏ ⵏ ⵜⵓⴷⴻⵔⵜ ⴷⴰⵖⴻⵏ

Aḥric n umezruy deg temdint d aḥric anda ttidiren yemdanen daɣen. Suter tasiregt uqbel ad tessawreḍ imdanen neɣ ad tkecmeḍ ɣer yifragen, ḍfer iwellihen n umkan ɣef taẓallit, ɛiwen imniren n temnaḍt i ixeddmen s wudem alugan d tkebbanin timeẓyanin. Ayen d-yeqqimen seg tudert n yemdanen n zik d tẓuri n uẓru, wali-ten war ma tnuleḍ-ten, tuliḍ fell-asen neɣ teǧǧiḍ-d ticraḍ deg-sen.

Ssemsawi aɣawas d wayen i tesra tikli-kⵙⵙⴻⵎⵙⴰⵡⵉ ⴰⵖⴰⵡⴰⵙ ⴷ ⵡⴰⵢⴻⵏ ⵉ ⵜⴻⵙⵔⴰ ⵜⵉⴽⵍⵉ-ⴽ

Tiseddaṛin, tisawenin, tiblaḍin ur nemsawa ara d yiberdan ur nettwaɣummen ara deg yidgan n tesenzikt zemren ad sɛun azal ugar n umḍan n yikilumetren. Steqsi s telqayt ɣef unekcum d uḥric aneggaru n ubrid ɣur-s, mačči kan ma qqaren i umkan belli ishel unekcum ɣur-s. Smeẓẓi tiɣzi gar yidgan ara terzuḍ deg wass mi ara tinigeḍ d warrac neɣ d win yesran ad yeddu s leɛqel ugar.

Issin udmawen n wakal s telqaytⵉⵙⵙⵉⵏ ⵓⴷⵎⴰⵡⴻⵏ ⵏ ⵡⴰⴽⴰⵍ ⵙ ⵜⴻⵍⵇⴰⵢⵜ

Kemmel asissen s yimnirenⴽⴻⵎⵎⴻⵍ ⴰⵙⵉⵙⵙⴻⵏ ⵙ ⵢⵉⵎⵏⵉⵔⴻⵏ