Ayen yettarran M’Zab d adeg ara k-id-ijebden, d lebni-ines i d-yesbanayen tiktiwin ɣef tudert n tmetti. Iberdan, ixxamen, timzgida d wakalen yettwaxeddmen d iḥricen n yiwen n unagraw n yimezdaɣ icudden gar-asen, mačči d tagrumma n lebni aqbur ur nesɛi ara assaɣ gar-asen. Ɣerdaya d amkan yettwassnen i tazwara n tirza, maca tagemmi n uɣẓer s umata ur teqqim ara deg temdint-a kan. As-d theggaḍ iman-ik ad tesmuqleḍ s telqayt, ad tesleḍ i usegzi n yimdanen n temnaḍt, ad tqebleḍ daɣen belli, i wakken ad tfehmeḍ adeg ideg ttidiren medden, ur ilaq ara ad tkecmeḍ yal amkan deg-s.
Wali aɣẓer n yiɣerma, mačči yiwet n temdint taqburtⵡⴰⵍⵉ ⴰⵖⵥⴻⵔ ⵏ ⵢⵉⵖⴻⵔⵎⴰ, ⵎⴰⵞⵞⵉ ⵢⵉⵡⴻⵜ ⵏ ⵜⴻⵎⴷⵉⵏⵜ ⵜⴰⵇⴱⵓⵔⵜ
UNESCO teskanay-d M’Zab s semmus n yiɣerma iqburen akked tebḥirin n tezdayin i icudden ɣur-sen: El Atteuf, Bounoura, Melika, Ɣerdaya d Beni Isguen. « Ksar » d iɣrem i d-zzin leḥyuḍ n uḥraz; asget n wawal-a d « ksour ». Ismawen-a mmalen-d imukan yemgaraden deg yiwet n tagrumma n yimukan n tgemmi, mačči d semmus n yiḥricen n yiwet n temdint ara teḥsbeḍ kifkif, ara terzuḍ yiwen deffir wayeḍ deg yiwet n tikli taḥerfit.
Send ad tferneḍ anda ara tzedɣeḍ deg usikel neɣ tirziyin ara tgeḍ, suter seg win iseggmen tirza ad ak-d-isegzi anda yella umkan ara deg-s teqqimeḍ ilmend n yimukan i d-yessumer ad terzuḍ ɣur-sen. Asegzi n tazwara yelhan ilaq ad ak-d-yessebgen amek ttwaseggmen yiɣerma deg uɣẓer, ad d-yemmel daɣen imukan i iwulmen i tirza. Ad tfehmeḍ amek tteddu tagrumma-a s lekmal-is yesɛa azal ugar n ad twaliḍ yal iɣrem.
Fren aserwes ara k-yeslemden kraⴼⵔⴻⵏ ⴰⵙⴻⵔⵡⴻⵙ ⴰⵔⴰ ⴽ-ⵢⴻⵙⵍⴻⵎⴷⴻⵏ ⴽⵔⴰ
Di tazwara, ḥettem ad tissineḍ deg wallaɣ-ik anda yella yal yiwen seg semmus n yiɣerma, syin fren, akked umnir n temnaḍt i ten-yessnen, kra seg-sen i tzemreḍ ad terzuḍ ɣur-sen war ma yella uhil ẓẓay fell-ak. Tzemreḍ ad tserwseḍ talɣa n yiwen n yiɣrem, seg umkan azayez iwulmen i usmuqel, d wayen ara twaliḍ s telqayt mi ara tedduḍ ɣef uḍar deg yiɣrem-nniḍen. Iswi d ad twaliḍ assaɣen gar tmezgida i d-iberrzen, ixxamen i as-d-yezzin d tilisa n yiɣrem.
Steqsi amnir acuɣer i d-yessumer imukan-a s timmad-nsen, ma yemgarad daɣen useggem n tirza gar yiwen d wayeḍ. Ma ɛerḍen-k deg umkan neɣ ma yella deg-s walugen, ur ḥseb ara belli asneɛreḍ-nni neɣ alugen-nni yeɛna ula d amkan-nniḍen. Ur ṭṭafar ara ahil i yettarran semmus n yismawen d tabdart kan ara tesɛeddiḍ yiwen yiwen; akud ara tesɛeddiḍ deg umeslay ɣef useggem n yiwen n uzniq yezmer ad yesɛu azal ugar n tmerna n tirza s lemɣawla ɣer umkan-nniḍen.
Fhem lebni s wayen i wumi yebnaⴼⵀⴻⵎ ⵍⴻⴱⵏⵉ ⵙ ⵡⴰⵢⴻⵏ ⵉ ⵡⵓⵎⵉ ⵢⴻⴱⵏⴰ
Deg usegzi n UNESCO, tamezgida tella deg tlemmast n yal iɣrem aqbur, ixxamen ttwaseggmen-d ɣef yidisawen-is, ma d lebni n uḥraz yettḥuddu-d tilisa n yiɣrem. Aṣumɛ yettwaseqdac daɣen am lburǧ n uɛessi, ma d tamezgida tesɛa tawuri n uḥraz: d amkan aneggaru ara ɣur-s rewlen medden i usellek. Ixxamen, ma d nutni, sbanayen-d azal n wayen-nniḍen: tudert n tmetti akked uḥraz n lḥerma n twacult. Ma twalaḍ i wacu i d-yella lebni-a, ad tfehmeḍ tagrumma-ines ugar n wakken ad teḥsbeḍ yal lebni d talɣa yettwabnan i ccbaḥa kan, iman-is.
Deg tirza ɣef uḍar, muqel amek tettbeddil tiddi d tehri n lebni, amek ttwaḥudden yimukan, d wassaɣ gar tewwura d umɛeddi n medden. Steqsi ɣef wayen s wayes bennun deg temnaḍt d tarrayin i seqdacen deg lebni ara d-yesken umnir. Ur terr ara yal aferdis ɣer yiwen kan n usegzi icudden ɣer tegnawt n temnaḍt; aɣbalu yeskanay-d s wudem ibanen belli aseggem n tmetti, aḥraz d tudert n twacult sɛan daɣen afus deg wamek d-yebna umkan.
Err tibḥirin n tezdayin deg teḥkayt n lebniⴻⵔⵔ ⵜⵉⴱⵃⵉⵔⵉⵏ ⵏ ⵜⴻⵣⴷⴰⵢⵉⵏ ⴷⴻⴳ ⵜⴻⵃⴽⴰⵢⵜ ⵏ ⵍⴻⴱⵏⵉ
Tagrumma n yimukan n tgemmi tettɛeddi tilisa n yimukan ideg mqaraben yixxamen. UNESCO teskanay-d iɣrem, timqebrin d tebḥirt n tezdayin akked yimukan n tnezduɣt n unebdu i yellan deg-s d iferdisen icudden gar-asen; tettɛaraf daɣen belli alqaḍ n waman d ubeṭṭu-nsen d lsas n wassaɣ d twennaḍt. Tirza i yeqqimen deg yiberdan d wudmawen n yixxamen kan ad as-iruḥ aṭas seg wayen yettarran aɣẓer-a d win yemgaraden.
Steqsi ma tella tirza yettwasirgen ɣer tebḥirt neɣ ɣer umkan icudden ɣer waman ara yessimden tikli deg temdint. Eǧǧ yiwen yessnen amkan-nni s timmad-is ad ak-d-isegzi acu mazal iteddu deg-s, anwa i t-yettqabal. Ur semmi ara yal targa d foggara, ur ḥseb ara daɣen belli M’Zab ixeddem am tebḥirin n ghout n Souf. Timnaḍin n lwaḥat yemgaraden ilaq yal yiwet ad tesɛu asegzi i as-iwulmen.
Fhem tagemmi n Yibaḍiyen war ma teḥsbeḍ medden mazal-iten deg zikⴼⵀⴻⵎ ⵜⴰⴳⴻⵎⵎⵉ ⵏ ⵢⵉⴱⴰⴹⵉⵢⴻⵏ ⵡⴰⵔ ⵎⴰ ⵜⴻⵃⵙⴱⴻⴹ ⵎⴻⴷⴷⴻⵏ ⵎⴰⵣⴰⵍ-ⵉⵜⴻⵏ ⴷⴻⴳ ⵣⵉⴽ
Amezruy n tmetti n Yibaḍiyen d lsas deg wayen d-teqqar UNESCO ɣef uɣẓer d lebni-ines. Tagemmi-a mazal teqqen ɣer medden yettidiren, mačči ɣer imezdaɣ i yettwaɣen i wakken ad ḥerzen tugna n zik i yesɛa unebgi deg wallaɣ-is. Amnir yezmer ad d-isegzi amezruy d tegnatin i icudden ɣer tgemmi-a, yerna ad d-yemmel belli tudert, tiktiwin d twuriwin n yal yiwen mgaradent ugar n wayen i tezmer ad d-tessegzi tezwart tameẓẓyant ɣef yidles.
Ḍfer iwellihen n temnaḍt n tura ɣef llebsa, iberdan, tuṭṭfa n tewlafin d yimukan n ddin. Steqsi send ad tkecmeḍ ɣer ubrid gar yixxamen n medden neɣ ad teḥbseḍ ɣer tewwurt, ur ḥseb ara tasusmi n uzniq d asneɛreḍ i wakken ad tkecmeḍ ad tnadiḍ deg yimukan n medden ur nelli ara d izayazen. Aḥraz n lḥerma n twacult deg lebni mačči d amenzay amezray kan i d-yettawin lwelha; d sebba daɣen i wakken ad tḥadreḍ ass-a.
Err tirza ɣer ssuq d tagnit n umbaddalⴻⵔⵔ ⵜⵉⵔⵣⴰ ⵖⴻⵔ ⵙⵙⵓⵇ ⴷ ⵜⴰⴳⵏⵉⵜ ⵏ ⵓⵎⴱⴰⴷⴷⴰⵍ
Ma yella ubrid-ik yesɛa tirza ɣer ssuq neɣ taḥanut n ṣṣenɛa n ufus, seqdec-itt i wakken ad tissineḍ leqdic n wass-a, mačči tiɣawsiwin kan. Steqsi acu i yettwaxedmen deg temnaḍt, ansi i d-yekka wayen s wayes xeddmen tiɣawsiwin-nni, ma yezmer daɣen umzenzi ad d-yemmel anwa i tent-ixedmen. Tiririt tezmer ad tili tesɛa azal ugar n wawal amatu i yeqqaren belli taɣawsa d tin n tidet; ad k-tɛiwen daɣen ad tferqeḍ gar tɣawsa i yettwaxedmen deg temnaḍt d tin i d-yɛeddan kan deg temdint s ttjara.
Mmeslay ɣef ssuma s leqder; asmuqel n tɣawsiwin d afran, ur ilaq ara ad yili deg-s uḥettem. Ma yesken-ak umdan amek ixeddem, ma yefka-ak asegzi s telqayt neɣ ma tettwahegga-ak tirza ɣer umkan n ṣṣenɛa, yezmer ad iwulem ad txellṣeḍ akud-is iman-is, berra n ssuma n wayen ara taɣeḍ. Ur ṭṭef ara tiwlafin n yimzenza neɣ n yimsaɣen imi kan amkan d azayez. Taɣawsa yelhan ara d-tawiḍ i usmekti d tin i tfehmeḍ, i tzemreḍ ad tawiḍ ɣer wexxam s leqnun, mačči d taɣawsa i ɣef d-ḥekkun belli teqdem aṭas, war ma tzemreḍ ad tesneqdeḍ taḥkayt-nni.
Muqel tikkelt s umata, tikkelt seg lqerbⵎⵓⵇⴻⵍ ⵜⵉⴽⴽⴻⵍⵜ ⵙ ⵓⵎⴰⵜⴰ, ⵜⵉⴽⴽⴻⵍⵜ ⵙⴻⴳ ⵍⵇⴻⵔⴱ
Ahil n tirza i d-yettwasumren deg umagrad-a yezmer ad yebdu s usissen n uɣẓer, ad ikemmel s tikli deg yiɣrem yettwafernen s leɛqel, syin ad as-yernu tirza ɣer tebḥirt n tezdayin neɣ amlili d at ṣṣenɛa i wakken ad yessemd ayen ara tissineḍ, ma zemren ad ten-id-seggmen deg temnaḍt. Ma teǧǧiḍ yal armud iman-is, ad as-tefkeḍ akud i ilaqen i wakken ad t-tissineḍ akken iwata. Uɣal syin ɣer usmuqel amatu: talɣiwin n lebni anda mqaraben yixxamen, aṭas n tikkal ad tent-tfehmeḍ ugar mi ara ak-d-isegzi umnir tudert n medden deg-sen.
Sseggem ahil i yezemren ad ibeddel ilmend n tudert n yal ass n tmetti d wamek tettwaseggem tirza tura. Ma ur tzemreḍ ara ad tkecmeḍ ɣer daxel n yiwen n lebni imi yemdel, ur d-yemmal ara annect-a belli tirza ur teṣliḥ ara; asegzi seg berra yezmer ad yili d abrid iwulmen ugar i ufham n lebni n ddin neɣ n twacult. Suter tirziyin-nniḍen ara k-yeslemden ɣef wayen-nni i tebɣiḍ ad tissineḍ, mačči ad tḥettmeḍ ɣef tirza-nniḍen ara iɛeddin ɣef lḥerma n medden deg umkan-nniḍen.
Suter talɣut talqayant ɣef ubrid ara teḍefreḍ ɣef uḍarⵙⵓⵜⴻⵔ ⵜⴰⵍⵖⵓⵜ ⵜⴰⵍⵇⴰⵢⴰⵏⵜ ⵖⴻⴼ ⵓⴱⵔⵉⴷ ⴰⵔⴰ ⵜⴻⴹⴻⴼⵔⴻⴹ ⵖⴻⴼ ⵓⴹⴰⵔ
Tirziyin i usissen n lebni zemrent ad ḥwiǧent ad teqqimeḍ tbedd ɣef yiḍarren akud ɣezzifen, ad taliḍ d ad d-tṣubbeḍ, ad tesɛeddiḍ tisedda n sellum d wakal ur nelli ara d amsawi. Suter ad ak-d-gelmen abrid i d-ssumren, ma llan yimukan n usteɛfu anda ara teqqimeḍ, ma llan bit lma, akked umkan anda ara d-tas tkerrust ad k-tawi tikkelt-nniḍen. Win yetteddun war ugur deg temdint s umata yezmer, ɣas akka, ad yaf yiwen n ubrid deg yimukan iqburen ur as-iwulem ara.
Fren akud n tirziyin n yal ass ilmend n wayen i d-ssawḍen ɣef tegnawt ara yilin d wayen tesra terbaɛt, mačči i tewlaft kan. Senqed amek tettwaseggem tirza akked umnir n temnaḍt d usiweḍ gar yimukan n tirza, ɣer iwellihen unsiben n usikel, sseḍher daɣen tiwtilin n usiransi-ik n usikel. Ur ḥseb ara belli, imi terziḍ ɣer yimukan n tgemmi deg temdint, ulac uguren icudden ɣer uẓɣal, usikel s ubrid neɣ wamek ara tkecmeḍ ɣer yimukan.
Ṣewwer talɣiwin war ma tɛeddiḍ ɣef lḥermaⵚⴻⵡⵡⴻⵔ ⵜⴰⵍⵖⵉⵡⵉⵏ ⵡⴰⵔ ⵎⴰ ⵜⵄⴻⴷⴷⵉⴹ ⵖⴻⴼ ⵍⵃⴻⵔⵎⴰ
M’Zab yettawi lwelha ɣer wassaɣ gar tiddiwin, allus n talɣiwin d wamek ttwaseggmen yixxamen wa ɣer wa. Err lwelha-k ɣer wayen yettwasirgen ad twaliḍ seg yimukan izayazen d wassaɣen gar lebni, mačči ad tmuqleḍ seg nnig leḥyuḍ neɣ ɣer daxel s tewwura. Ur seqdac ara asmuqel seg ssṭeḥ ala ma yella ssumeren-ak-t-id s wudem ibanen, yerna zemren wid i yettqabal amkan ad ak-d-segzin acu i tzemreḍ ad tṣewwreḍ.
Ayen i yelhan akk ara tḥerzeḍ seg tirza yezmer ad yesɛu ula d wayen ara taruḍ, mačči tiwlafin kan: asegzi n umdan n temnaḍt ɣef tawuri n yiwen n lebni, unuɣ aḥerfi n talɣa n yiɣrem, neɣ asteqsi ara tkemmleḍ ad tnadiḍ fell-as ticki. Ruḥ s teḥkayt n wamek lebni yettɛawan tmetti, mačči s tagrumma kan n tewlafin n talɣiwin i yettwabḍan ɣef medden i asen-yefkan anamek s yixxamen-nsen.













