← Uɣal ɣer Ṣṣeḥra

Timnaḍin n uẓru n yijdi d tẓuri ɣef yiẓra — ⵜⵉⵎⵏⴰⴹⵉⵏ ⵏ ⵓⵥⵔⵓ ⵏ ⵢⵉⵊⴷⵉ ⴷ ⵜⵥⵓⵔⵉ ⵖⴻⴼ ⵢⵉⵥⵔⴰ

Ǧanet, Tasili n Ajjer d Tadrartⴵⴰⵏⴻⵜ, ⵜⴰⵙⵉⵍⵉ ⵏ ⴰⵊⵊⴻⵔ ⴷ ⵜⴰⴷⵔⴰⵔⵜ

Bdu s Ǧanet, syin fren asikel deg uneẓruf i tebɣiḍ s tidet. Abrid n tikli ɣef usili n Tasili d ubrid n tirza deg Tadrart d sin n yiberdan n usikel yemgaraden: ayen i ten-yezdin d ccbaḥa tameqqrant n tmurt d taẓuri ɣef yiẓra, maca yal yiwen yesra ad temmeslayeḍ fell-as iman-is ɣef wamek ara tkecmeḍ, wakud ara tefkeḍ i yal aḥric n usikel d tallalt ara tesɛuḍ.

Tignit n Timerzuga deg Tadrart, tamnaḍt n Ǧanet
Tignit n Timerzuga deg Tadrart, tamnaḍt n Ǧanet © Hamdanmourad · CC BY-SA 3.0
Amḍiq n ubdu deg temnaḍtǦanet, deg unẓul-asamar n Lezzayer
Afran agejdanAsikel i d-yezzin ɣef tikli ɣef usili neɣ abrid n tirza iman-is deg Tadrart
Amḍiq-is deg tgemmiTasili n Ajjer: tagemmi tagraɣlant n UNESCO
Uqbel aḥejjezSelken abrid s yisem-is, amek ara d-tettwaheyyi teddukkli n umnir, tikli d tewtilin n unekcum n tura

Deg Ǧanet, Saḥra tettban-d ugar d tamurt ara teɣreḍ wala d amḍiq wessiɛen ilem. Deg temnaḍt tameqqrant i as-d-yezzin, llan yiẓra n uẓru n yijdi s talɣiwin yemgaraden, unuɣen s yini d wid yettwaḥefren, i yeqqnen talɣa d umezruy n yiẓra ɣer umezruy n yimdanen. Tamdint-a n lwaḥa d amḍiq n tudert n wass-a daɣen, teqqen aṭas ɣer temɣiwanin n Imuhaɣ Kel Ajjer. Err lwelha-k ɣer temdint akked tmurt i as-d-yezzin: ahil n usikel yelhan ur yettara ara yiwet d amḍiq n uṛaǧu kan uqbel ad truḥeḍ ɣer tayeḍ.

01

Fhem ismawen uqbel ad tferneḍ anadiⴼⵀⴻⵎ ⵉⵙⵎⴰⵡⴻⵏ ⵓⵇⴱⴻⵍ ⴰⴷ ⵜⴼⴻⵔⵏⴻⴹ ⴰⵏⴰⴷⵉ

Tasili n Ajjer d asili ameqqran deg unẓul-asamar n Lezzayer, i teɛqel UNESCO azal-is ilmend n wassaɣ gar talɣiwin-is tigamanin d tgemmi n lateṛ n tudert n yimdanen n zik. Ǧanet d amḍiq iwulmen i ubdu n unadi deg temnaḍt, maca asikel yettnuzun s yisem amatu « Tasili » yezmer ur yesɛi ara tikliwin ɣef usili neɣ tirziwin ɣer yimukan n tẓuri ɣef yiẓra i tḥesbeḍ ad twaliḍ. Suter ismawen n yimukan n yal aḥric n ubrid, akked usegzi n talɣa n wakal iɣef ara tɛeddiḍ.

Tadrart d amḍiq n tirza iman-is gar yimukan i d-ttsumuren i yinebgawen deg temnaḍt; mačči d isem-nniḍen n Ǧanet, ur d-teḍmin ara daɣen tirza ɣer usili ɛlayen. Bdu aheyyi-k s kraḍ n yisteqsiyen yemgaraden: anida ara truḥeḍ, amek ara tɛeddiḍ deg tmurt-nni, d acu ara twaliḍ? Tawlaft i tesneḍ deg udlis ameẓyan n udellel ur tezmir ara ad d-terr ɣef yisteqsiyen-a i tlata.

02

Asili yeskan-d ugar i win ara t-yelḥun s yiḍarrenⴰⵙⵉⵍⵉ ⵢⴻⵙⴽⴰⵏ-ⴷ ⵓⴳⴰⵔ ⵉ ⵡⵉⵏ ⴰⵔⴰ ⵜ-ⵢⴻⵍⵃⵓⵏ ⵙ ⵢⵉⴹⴰⵔⵔⴻⵏ

Aman d waḍu ṣegmen aẓru n yijdi n Tasili n Ajjer, rran-t d tamurt i yeččuren d tgejda n uẓru, tiɣemmar yeffren d yiberdan yettemyekcamen. Ayen i as-yefkan azal d ubeddel gar wayen ara twaliḍ seg lebɛid d wayen ara twaliḍ si lqerb: talɣa n uẓru seg lebɛid tezmer ad teṭṭef akk amḍiq anda yemlal igenni d wakal, ma d udem n uẓru yeffren seg waḍu d ugeffur yezmer ad yesɛu talɣiwin timeẓyanin ur d-nettban ara alamma tḥebseḍ. UNESCO teqqen talɣa d umezruy n yiẓra-ya ɣer umezruy aɣezfan n twennaḍt n temnaḍt, ur ten-id-tesskan ara d ccbaḥa kan war amezruy.

Ma d tikli ɣef usili i d tamezwarut gar wayen tebɣiḍ, suter seg win i d-yessuddusen asikel ad ak-d-yessegzi tisawenin, amek yella wakal ddaw n yiḍarren, tili, akked uḥric aɣezfan akk ara telḥuḍ mebla tallalt n tkerrust. Selken anwa ara yawi allalen n tarbaɛt, d wayen ilaq ad tawiḍ s yiman-ik. Fren abrid ilmend n wayen ara d-tawiḍ seg tikli s yiḍarren, mačči kan acku ahil yesɛa isem n umḍiq yettwassnen.

03

Fren Tadrart ilmend n wayen tesɛaⴼⵔⴻⵏ ⵜⴰⴷⵔⴰⵔⵜ ⵉⵍⵎⴻⵏⴷ ⵏ ⵡⴰⵢⴻⵏ ⵜⴻⵙⵄⴰ

Tadrart Rouge d tamnaḍt n yidurar deg unẓul-asamar n Lezzayer, tesɛa tagemmi-s n tẓuri ɣef yiẓra. Tanmehla n tuṛizm n Ǧanet tebder Tadrart iman-is, berra i Sefar d Tasili n Ajjer; aya yesmektay-d belli ismawen-a ur ilaq ara ad ten-nerr d yiwet n tirza. Ma d talɣiwin n yiẓra-s akked uneẓruf awesɛan i as-d-yezzin i k-ijebbden ugar, ini-d anect-a s wudem ibanen mi ara tessutreḍ ahil.

I ubrid n Tadrart ara d-yilin s tkerrust, ḥedded acḥal n wakud ara tesɛeddiḍ deg usikel, d wacḥal ara d-yeqqimen i tikliwin d uḥbas mebla aɣiwel. Steqsi anwa imukan i yeṭṭraǧu win i d-yessuddusen asikel ad d-yessekcem deg wahil ilmend n tewtilin n unekcum n tura. Asikel s tallalt n tkerrust yezmer ad yesɛu tikli ɣef wakal yuɛren; tallalt-a ur teṭṭef ara amḍiq n uselken n wayen i tezmreḍ ad telḥuḍ d wayen tesriḍ i wakken ad tiliḍ deg talwit.

Tunuɣin ɣef yiẓra deg Tanzumaytak, Tassili n Ajjer
Tunuɣin ɣef yiẓra deg Tanzumaytak, Tassili n Ajjer © IssamBarhoumi · CC BY-SA 4.0
04

Taẓuri ɣef yiẓra ad tbeddel tamuɣli-k ɣef uneẓrufⵜⴰⵥⵓⵔⵉ ⵖⴻⴼ ⵢⵉⵥⵔⴰ ⴰⴷ ⵜⴱⴻⴷⴷⴻⵍ ⵜⴰⵎⵓⵖⵍⵉ-ⴽ ⵖⴻⴼ ⵓⵏⴻⵥⵔⵓⴼ

Unuɣen s yini d wid yettwaḥefren n Tasili ḥerzen-d lateṛ n talliyin yemgaraden n tudert n yimdanen d ubeddel n twennaḍt. Unuɣen n tksawt d yiɣersiwen i yesran aman, am yiɛudiwen n wasif, skanayen-d belli ur ilaq ara ad nḥesb tamurt-a tezga tettban am wakken tella ass-a. Deg unuɣen n talliyin i d-yeḍfaren, llan yiɛudiwen d yilɣman, rnan udem-nniḍen i wayen i d-yeqqimen seg umezruy. Amnir yelhan yettɛawan ad tferzeḍ gar wayen yettbanen d wayen i d-ssufuɣen yimdanen seg usegzi: talɣa n uɣersiw tezmer ad tban akken iwata, ma d anamek n ugraw n yimdanen yezmer ad yeqqim ur yettwassen ara s lyaqin.

Efk akud i kra kan n wudmawen n yiẓra i yesɛan unuɣen, wala ad tɣiwleḍ gar unuɣen am win i d-yesɛeddayen tabdart n talɣiwin. Wali di tazwara udem n uẓru s lekmal-is, syin muqel assaɣen gar talɣiwin yettwarṣmen. Ur ttḥaz ara unuɣ, ur t-sseblal ara, ur fell-as ssers ara lṭbac, ur ɛawed ara ad d-tḍefreḍ izirigen-is s lqelma neɣ s wallal-nniḍen akken ad iban ugar. UNESCO tḥeseb lexṣara i d-ttawin yinebgawen d yiwen n yimihiyen; unuɣ ur nettban ara mliḥ ur k-d-yefki ara azref ad t-tbeddeleḍ akken ad icebbeḥ deg tewlaft.

05

Eǧǧ akud i Ǧanet s timmad-isⴻⴵⴵ ⴰⴽⵓⴷ ⵉ ⴵⴰⵏⴻⵜ ⵙ ⵜⵉⵎⵎⴰⴷ-ⵉⵙ

Aḥbas deg lwaḥa yettawi-d udem n tudert n yimdanen ɣer wahil ideg ṭṭfen yiẓra amḍiq ameqqran. Eǧǧ akud i tirza tamezwarut n temdint s umnir, i tiɣin n tɣawsiwin n yal ass, akked tegnit ara d-tlemdeḍ amek i d-ttmeslayen wid i k-iɛerḍen ɣef temnaḍt-nsen. Tamagit n Kel Ajjer mačči d aḍris i ilaq yal amezdaɣ ad t-id-yurar; lqecc neɣ amḍiq n uznuzu deg ssuq mačči d tasiregt ad terreḍ amdan d asentel n tewlaft.

Tiremt n wučči neɣ timlilit yettwaheyyan d umesnaɛ tezmer ad ak-d-tessegzi ugar n uḥbas-nniḍen s leɛjala i tmeẓri n tmurt. Steqsi d acu i d-ttṣeggimen deg temnaḍt, amek i ttwasexdam taɣawsa, d ma d win i tt-yeznuzun i tt-id-ixedmen. Msefhamet uqbel ɣef tewtilin n yal askan n uxeddim, wali tinnubga d ambaddal gar yimdanen, mačči d armud-nniḍen kan i d-yekcmen deg ssuma n usikel.

06

Efk akud iwulmen i yiwet n temnaḍt tagejdantⴻⴼⴽ ⴰⴽⵓⴷ ⵉⵡⵓⵍⵎⴻⵏ ⵉ ⵢⵉⵡⴻⵜ ⵏ ⵜⴻⵎⵏⴰⴹⵜ ⵜⴰⴳⴻⵊⴷⴰⵏⵜ

D aweṣṣi n umagrad-a i tazwara n uheyyi: fren ama d asikel i wumi ara tefkeḍ akud iwulmen, i d-yezzin ugar ɣef usili, ama d abrid n tirza i d-yezzin ugar ɣef Tadrart, uqbel ad tɛerḍeḍ ad ten-tesdukleḍ. Rnu akud deg temdint di tazwara akken ad temmeslayeḍ ɣef allalen d wayen tettraǧuḍ, eǧǧ daɣen kra n wakud ur nettwaḥedded ara uqbel usikel ara d-iḍefren. Asdukkel n yismawen ɣef lkaɣeḍ d ayen isehlen; asdukkel n wayen sran deg usiweḍ, tikli d unekcum yezmer ur yeshil ara.

Suter amseḍfer n yimukan n uḥbas i d-yettwasumren d ssebba n umseḍfer-nni. Tiririyin yelhan ilaq ad d-sbegnent amek yettwaḥseb i tafat, i lǧehd n tikli, i waya ma iwulem umḍiq i wakken ad tenseḍ berra, akked tegnatin n temnaḍt, mačči ad rnun kan amḍan n yimukan deg tebdart. Suter ahil-nniḍen ara k-yeǧǧen ad tafeḍ ayen i k-ijebbden ugar, ma yella yiwen n yimukan neɣ n yiberdan ur yezmir ara ad yettwaseqdac.

07

Err amek ara tenseḍ d aḥric n ufranⴻⵔⵔ ⴰⵎⴻⴽ ⴰⵔⴰ ⵜⴻⵏⵙⴻⴹ ⴷ ⴰⵃⵔⵉⵛ ⵏ ⵓⴼⵔⴰⵏ

Ad tenseḍ berra deg uneẓruf yezmer ad ibeddel amek ara tɛiceḍ deg tmurt-nni: tikli taneggarut tfuk, učči yuɣal d ayen izwaren, ass i d-iteddun ur yettban ara d aseḍfer kan n usiweḍ seg umḍiq ɣer wayeḍ. Lferḥ-a yeqqen ɣer tɣawsiwin n uheyyi i ilaq ad tebḍuḍ yiwet yiwet. Issin ma d axaymu i tḥejjzeḍ, d amḍiq-nniḍen ara k-iḥerzen seg waḍu d ugeffur, neɣ d yiḍes berra mebla axaymu, d wayen ara yeḍrun ma beddlent tegnatin.

Steqsi akken ad twaliḍ s wudem ibanen, uqbel ad teffɣeḍ seg temdint, amek ara tettwaḥerzeḍ seg usemmiḍ deg yiḍes, ma zeddigit wallalen n usu, anida ara tiliḍ i lḥaǧa-k, d wacu ara yilin d aman n usired d wayen tesriḍ deg wučči. Tarbaɛt ilaq ad d-tessegzi amek ara d-tawi aman n tissit d wamek ara tessuffeɣ iḍumman. Steqsi anida i tzemreḍ ad tɛemreḍ tibatriyin, maca heyya iman-ik ad tesqedceḍ drus n trisiti, ur ttḥasab ara belli tezga tella mebla tilas. Ur ssirid ara allalen n wučči neɣ iman-ik deg uɣbalu agaman mebla iwellihen n yimdanen n temnaḍt ɣef uḥraz n twennaḍt.

08

Selken abrid, mačči tallit n useggas kanⵙⴻⵍⴽⴻⵏ ⴰⴱⵔⵉⴷ, ⵎⴰⵞⵞⵉ ⵜⴰⵍⵍⵉⵜ ⵏ ⵓⵙⴻⴳⴳⴰⵙ ⴽⴰⵏ

UNESCO tesken-d belli igrawen n yinebgawen deg Tasili teddun yid-sen yimniren unṣiben. Anekcum s umnir d tsirag n tura d tɣawsiwin i ilaq ad tselkneḍ ɣer win i d-yessuddusen asikel akked yimeslayen n udabu i wumi teɛna temsalt, mačči d lecɣal n lkaɣeḍ kan ara tṣegmeḍ akken yebɣu mi ara d-tawḍeḍ. Ɣer iwellihen unṣiben n usikel n tura i ubrid ara tḍefreḍ s tidet, u steqsi taṛmist n usurans-ik ɣef tlisa n temnaḍin d urmuden iɣef i k-tettḍemmin.

Heyyi iman-ik i tikli yettwaṛaǧun, i yiṭij ara k-yaɣen d tegnatin n yiḍ, s lqecc i tzemreḍ ad tbeddleḍ ilmend n ubeddel n tegnatin. Akal ur nelli ara d alewwaɣ d rmel alqayan sran lǧehd yemgaraden. Ssegzi-d s wudem ibanen uguren n tdawsa neɣ ayen i k-iḥebsen deg umbiwel d tikli, u steqsi amek ara teṭṭef tarbaɛt assaɣ akked wid ara d-yefken tallalt, d wamek ara k-terr ɣer umḍiq ideg ara k-ɛiwnen ma ilaq ad tfakkeḍ abrid uqbel lawan i d-yettwaheyyan.

09

Uɣal-d s wassaɣen, mačči s talɣiwin kanⵓⵖⴰⵍ-ⴷ ⵙ ⵡⴰⵙⵙⴰⵖⴻⵏ, ⵎⴰⵞⵞⵉ ⵙ ⵜⴰⵍⵖⵉⵡⵉⵏ ⴽⴰⵏ

Tagruma n tewlafin ara k-yeɛǧben tezmer ad tesdukkel talɣa tameqqrant n yiẓra, amek yegga wudem-nsen mi ara t-id-tmuqleḍ si lqerb, akked kra n wayen yeqqnen ɣer yidles n umḍiq iɣef tesɛiḍ tasiregt ad t-tṣewwreḍ. Eǧǧ amnir ad d-yesken imukan iwulmen i tmeẓri, wala ad taliḍ ɣef yiẓra i yettruẓun s sshala akken ad tawiḍ tawlaft ur tt-iḥejjeb wacemma. Steqsi ɣef tlisa n usewweṛ uqbel ad tqerbeḍ ɣer yimukan i yesran aḥader, u suter aqbal ibanen i tewlafin neɣ ikalasen ideg yezmer ad yettwassen umdan.

Eǧǧ daɣen kra n teswiɛin mebla asekles. Ad twaliḍ udem n uẓru yettbeddil s tafat, neɣ ad tesleḍ i umnir yessegzay-d unuɣ ur nettwafham ara s lyaqin, yezmer ad yeǧǧ tamnaḍt deg cfawat-ik ugar n ugmar n tewlafin n yal amḍiq i wumi nnum. Ayen akk yelhan i k-d-tefka Ǧanet mačči d asebgen n wacḥal tebɛedḍ deg usikel, maca d tuɣalin s tegzi telqayen ugar n wayen twalaḍ.

Iɣbula d tɣuri-nniḍen

Imniren-a bnan ɣef yiglamen n tgemmi n UNESCO d FAO i nesenqed, isallen n tmeẓriwt n temnaḍin n Lezzayer, kra kan n yiɣbula-nniḍen n trakalt d yiwellihen unsiben n yinigen. Iɣbula-a ttaken-d asatal, mačči d isragen n ulday n wakud-a, neɣ d asentem n tilin n usiweḍ neɣ n tsiregt n unig. Senqed tikelt-nniḍen ayen yettwaheyyan akked wid yesɛan adabu ɣef waya d win i tferneḍ ad d-yesuddes anig-ik.

Iɣbula yettwasenqden

Ismawen n wid yessufɣen tiwlafin

Tugniwin ttwameẓẓyent, ttwabeddlent ɣer WebP; askan yezmer ad d-yesken aḥric kan. Ales n useqdec yeqqen ɣer turagt i d-yettwabedren.

Uɣal d asawen ↑